Samenhangend toetsbeleid leidt tot rijkere toetsing en schoolexaminering
Naar aanleiding van de aanpassingen van het Eindexamenbesluit voortgezet onderwijs in 2021 ontwikkelde Het Vlier, de bovenbouwlocatie van het Etty Hillesum College in Deventer een samenhangend toetsbeleid dat voldoet aan de nieuwe regelgeving én dat aansluit bij de onderwijsvisie van de school. Het heeft geleid tot een rijker geheel van toetsen en schoolexamens, vinden Gerie ten Brinke en Brian Saal. Gerie is schoolleider van Het Vlier en Brian is docent wiskunde en lid van de examencommissie.
Organisatorisch staan toetsing en schoolexaminering van Het Vlier als een huis. Dat móét ook wel, benadrukt Gerie, want als je 1200 havo/vwo bovenbouwleerlingen in huis hebt die allemaal op weg zijn naar hun eindexamen, word je als school wel gedwongen om het toets- en schoolexamenprogramma strak te organiseren. “Er zit daardoor veel rust in de organisatorische kant van ons schoolexamenprogramma. Dat leidt niet alleen tot hoge slagingspercentages; het geeft ook ruimte om ons bezig te houden met de inhoudelijke koers van het toets- en examenbeleid.”
Richtinggevende visie
De veranderde regelgeving in 2021 was voor Het Vlier aanleiding om de eigen toets- en examenpraktijk inhoudelijk kritisch onder de loep te nemen. De eis dat het schoolexamen afsluitend moet zijn en de plicht om een examencommissie in te stellen vereisten aanpassingen in de praktijk van het schoolexamen. Maar de school wilde meer: de ambitie was om een samenhangend toetsbeleid voor schoolexamen en gewone toetsing te ontwikkelen, dat voldoet aan de nieuwe regelgeving én dat aansluit bij de onderwijsvisie van de school.
Daartoe formuleerde de schoolleiding allereerst een concept-toetsvisie, die vervolgens is voorgelegd aan het team, vertelt Gerie. “Het draait in deze visie om twee kernpunten die zijn afgeleid van ons schoolplan: formatief werken en de brede ontwikkeling van leerlingen. Die uitgangspunten hebben we zo goed mogelijk vertaald in ons toetsbeleid.”
Leren zichtbaar maken
In het schoolplan staat dat de school het leren van leerlingen meer zichtbaar wil maken, zodat leerlingen zelf zicht hebben op waar ze staan en waar ze extra aandacht aan moeten besteden. “Verschillende professionele leergemeenschappen hebben de afgelopen jaren nagedacht over de vraag hoe formatief werken binnen de verschillende vakken een plek kan krijgen. Gaandeweg krijgt dat steeds beter vorm”, vertelt Gerie. “Bij biologie krijgen de leerlingen bijvoorbeeld een overzicht van de leerdoelen voor de komende periode en bepalen ze zelf aan welke leerdoelen ze extra aandacht moeten besteden. Ze krijgen daarvoor allerlei bronnen en materialen aangereikt. Dat werkt heel goed, zo blijkt uit de examenresultaten van biologie.”
Ter versterking van formatief werken heeft de school – naast het PTA – het voortgangsdossier ingevoerd. “Dat geeft docenten meer ruimte om formatief te werken en om alternatieve toetsvormen te gebruiken”, zegt wiskundedocent Brian. “Docenten durven meer met toetsvormen te experimenteren als de toets niet meetelt voor het schoolexamen. Door met een voortgangsdossier te werken, ontstaat er dan ook een meer gevarieerde toetspraktijk. En dat is ook een belangrijk onderdeel van ons toetsbeleid: dat docenten niet alleen schriftelijke toetsen afnemen, maar vaker – als dat passender is – voor alternatieve toetsvormen kiezen.”
“Het voortgangsdossier geeft docenten meer ruimte om formatief te werken en om alternatieve toetsvormen te gebruiken”
Brede ontwikkeling
Zo’n gevarieerde toetspraktijk wordt ook gestimuleerd door het tweede kernpunt van de toetsvisie: het volgen van de brede ontwikkeling van leerlingen. De school stelt zich niet alleen ten doel dat leerlingen een diploma halen, maar heeft ook in het schoolplan opgenomen dat leerlingen zich persoonlijk en maatschappelijk ontwikkelen. Dat betekent dat leerlingen in en naast de vaklessen allerlei andere leerzame activiteiten doen, zoals debatteren of stage lopen. “We willen ook graag in het schoolexamen toetsen wat leerlingen bij die activiteiten leren”, vertelt Brian, “Dat leidt niet alleen tot een rijker schoolexamen, maar maakt leerlingen meer bewust van wat ze op school buiten de verplichte examenstof leren. We staan hierin nog aan het begin, maar de secties gebruiken steeds vaker passende toetsvormen om die brede ontwikkeling van leerlingen in kaart te brengen, zoals presentaties of praktijkopdrachten.”
Afsluitend karakter van het schoolexamen
Met het oog op het afsluitend karakter van het schoolexamen zijn alle PTA’s een aantal jaren geleden kritisch onder de loep genomen: wat toetsen we dubbel en wat moet er dus uit? Het resultaat is dat het aantal schoolexamentoetsen is verminderd en dat deze worden afgenomen in een beperkte periode. Maakten leerlingen voorheen in klas 4 vaak al toetsen die meetelden voor het schoolexamen, nu is het schoolexamen verdeeld over drie toetsweken in het examenjaar en een enkele toets in het voorlaatste schooljaar. “Om de toetsdruk te verlagen, zijn de tussenliggende weken nadrukkelijk toetsvrij”, vertelt Brian. “We vinden het belangrijk dat leerlingen weten dat er na een toetsweek acht lesweken volgen waarin ze niet worden lastiggevallen met toetsen.”
Maatwerk PTA’s
De school werkt met ‘maatwerk PTA’s’ voor specifieke groepen leerlingen. Naast ‘doorstroom PTA’s’ voor leerlingen die bijvoorbeeld overstappen van 4 vwo naar 5 havo of van 5 havo naar 6 vwo, worden er ook PTA’s op maat opgesteld voor leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte. Er is in de school, die relatief veel leerlingen met autisme in huis heeft, een intern expertisepunt Passend Examineren dat bestaat uit de ondersteuningscoördinator en twee leerlingbegeleiders. Zij bieden deze leerlingen begeleiding en denken mee over wenselijke aanpassingen van het PTA. “Deze leerlingen moeten dezelfde eindtermen halen, maar de vorm van de toetsing kan worden aangepast”, vertelt Gerie, “Bijvoorbeeld: in plaats van een presentatie in het Engels of Frans voor de groep, doet de leerling dat voor een klein groepje van drie leerlingen. Dankzij het expertisepunt halen deze leerlingen goede schoolexamenresultaten. Daarbij speelt ook een rol dat onze docenten veel vertrouwen hebben in de professionals van het expertisepunt.”
Kansrijk bevorderen
Gaandeweg krijgen docenten meer vertrouwen in de vernieuwing van het toetsbeleid. Zo waren veel docenten aanvankelijk huiverig voor de invoering van ‘kansrijk bevorderen’, een ander onderdeel van het toetsbeleid van de school. Zij vreesden dat dit het slagingspercentage zou kunnen verminderen. “Kansrijk bevorderen wil zeggen dat we bij de overgang naar het examenjaar van minder leerlingen een ‘bespreekgeval’ maken”, vertelt Brian. “Het uitgangspunt is nu: ‘de leerling gaat over, tenzij…’ terwijl we voorheen vaak andersom redeneerden: ‘deze leerling blijft zitten, of hebben we een reden om hem tóch over te laten gaan?’ Door leerlingen kansrijk te bevorderen, geef je ze vertrouwen en motiveer je ze om zich in te zetten. Er zijn de afgelopen jaren aanmerkelijk minder doubleurs dan voorheen, terwijl de examenresultaten onverminderd hoog blijven. Dat geeft docenten veel vertrouwen.”
“Het uitgangspunt is nu: ‘de leerling gaat over, tenzij…’”
Toezicht houden en adviseren
De belangrijkste taak van de examencommissie is het borgen van de kwaliteit van het toetsprogramma, zowel de PTA-toetsen als de toetsen voor het voorgangsdossier. “Dat onze examencommissie naar het totale toetsprogramma kijkt, heeft mogelijk te maken met het feit dat we een bovenbouwlocatie zijn en dat voorheen alle toetsen onderdeel waren van het schoolexamen”, zegt Gerie. “Het voordeel is dat de examencommissie zo ook vragen kan stellen of advies kan geven over de balans tussen het examendossier en het voortgangsdossier. De commissie kan bijvoorbeeld signaleren als een sectie in het voortgangsdossier al iets toetst op eindniveau, dat gezien het afsluitend karakter van het schoolexamen dus onderdeel zou moeten zijn van het schoolexamen. Een examencommissie die alleen naar het schoolexamen kijkt, kan dit niet vaststellen.”
Op Het Vlier heeft de commissie vooral een toezichthoudende en een adviserende rol. “Wij zien erop toe dat het toetsbeleid goed wordt uitgevoerd”, vertelt Brian, die nu drie jaar deel uitmaakt van de examencommissie. “We controleren of de PTA’s van de verschillende vakken voldoen aan de wettelijke eisen en aan ons toetsbeleid. Ook moedigen we secties bijvoorbeeld aan om na een toetsweek hun toetsen te analyseren. Het gesprek daarover kan leiden tot kwaliteitsverbetering van de toetsen. Daarnaast geven we de schoolleiding bijvoorbeeld advies over aanpassing van het examenreglement.”
Nooit af
Samenvattend heeft het traject om te komen tot een meer samenhangend toetsbeleid geleid tot minder schoolexamentoetsen, meer formatief werken, een grotere variatie in voortgangstoetsing, meer kansrijk bevorderen. En dat alles met behoud van de opmerkelijk hoge slagingspercentages.
Gerie: “De schoolleiding blijft op de voet volgen wat er gebeurt. We zorgen ervoor dat de examencommissie goed in de school is gepositioneerd en dat het voor iedereen duidelijk is waar de commissie wel en niet over gaat. De samenwerking tussen de schoolleiding en de examencommissie is heel prettig en ik heb veel vertrouwen in de deskundigheid van de commissieleden, die zich echt goed in de materie hebben verdiept. De adviezen van de examencommissie vinden wij heel belangrijk, omdat het toetsbeleid nooit af is. Elk jaar krijg ik een advies van de examencommissie op basis waarvan we het toetsbeleid aanscherpen en verbeteren.”
Magazine Waardevol schoolexamen en de rol van de examencommissie
Examinering en toetsing
Scholen hebben de belangrijke verantwoordelijkheid te zorgen voor een goede, procedureel zuivere organisatie van de school- en centrale examens (samen het eindexamen), zodat leerlingen een diploma kunnen halen waarvan de…
